Kariyerli sporcularda psikolojik gerginlik, performans algısı ve öz-yeterlilik üzerine keşifsel bir çalışma
DOI:
https://doi.org/10.71350/jsms.87Anahtar Kelimeler:
Çift kariyerli sporcular, psikolojik gerilim, öz yeterlilik, utanç, suçlulukÖzet
Bu çalışmanın amacı dual kariyere sahip sporcularda müsabaka dönemlerinde algıladıkları öz yeterlilik performans endişeleri ve psikolojik gerginlik düzeyleri arasındaki ilişki ve birbirlerini etkileme düzeylerini ortaya koymaktadır. Çalışmaya 2024 ve 2025 yıllarında üniversiteler arası müsabakaları katılan çeşitli branşlardan sporcular (Nkadın=32 (%21.8),Nerkek=115 (%78.2), Xyaş:22.78±4.08) gönüllü olarak katılmıştır. Çalışmada veri toplama aracı olarak Sporcu Psikolojik Gerilim Anketi, Sporcu Performans Algısı Ölçeği ve Sporcu Öz Yeterlilik Ölçeği kullanılmıştır. Katılımcıların demografik özellikleri tanımlayıcı istatistiklerle özetlenmiştir. Regresyon analizleri öncesinde aşırı değerler (Mahalanobis ve Cook’s D), çarpıklık-basıklık, çoklu doğrusallık (korelasyon, VIF, CI) ve hataların bağımsızlığı (Durbin-Watson) varsayımları test edilerek verilerin uygunluğu doğrulanmıştır. Hipotezlerin test edilmesinde basit doğrusal ve inter-regresyon analizlerinden yararlanılmış, anlamlılık düzeyi 0.05 olarak alınmıştır. Araştırma bulguları, psikolojik gerilimin öz yeterliliği olumsuz yönde, özbilinçli duygusal tepkileri ise olumlu yönde etkilediğini ortaya koymuştur. Buna karşılık, özbilinçli duygular öz yeterliliği olumlu yönde etkilemiştir. Ayrıca, öz yeterliliğin psikolojik gerilimi olumsuz yönde etkilediği, özbilinçli duyguların ise psikolojik gerilimle güçlü bir pozitif ilişki gösterdiği bulunmuştur. Regresyon modelleri istatistiksel olarak anlamlı olup, bağımlı değişkenler genelinde varyansın %8,7 ile %26,8'ini açıklamaktadır. Bulgular, çift kariyerli sporcularda psikolojik gerilim, özbilinçli duygular ve öz yeterlilik arasında karmaşık ve dinamik bir ilişki olduğunu göstermektedir. Bu bulgular, sporcu performansını ve psikolojik refahını artırmayı amaçlayan müdahalelerde duygusal süreçlere değinmenin önemini vurgulamaktadır. Bu çalışma, çift kariyerli sporcularda zihinsel dayanıklılık ve performans ikilemini duygusal ve bilişsel süreçler (öz yeterlilik ve özbilinçli duygular) üzerinden açıklayarak hem teorik literatürdeki boşluğu doldurmakta hem de uygulamaya yönelik özgün stratejilere ışık tutmaktadır.
Referanslar
Aalto, E. P., Pons, J., Alcaraz, S., Zamora-Solé, R., & Ramis, Y. (2024). Psychological and social factors associated with mental health of European dual career athletes: A systematic review. European Journal of Sport Science, 24(12), 1844–1864. https://doi.org/10.1002/ejsc.12218
Aquilina, D. (2013). A study of the relationship between elite athletes’ educational development and sporting performance. International Journal of the History of Sport, 30(4), 374–392.
Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman and Company.
Birrer, D., & Morgan, G. (2010). Psychological skills training as a way to enhance an athlete's performance in high‐intensity sports. Scandinavian journal of medicine & science in sports, 20, 78-87.
Bortoli, L., Bertollo, M., Filho, E., & Robazza, C. (2014). Do psychobiosocial states mediate the relationship between perceived motivational climate and individual motivation in youngsters? Journal of Sports Sciences, 32(6), 572–582. https://doi.org/10.1080/02640414.2013.843017
Cartigny, E., Fletcher, D., Coupland, C., & Bandelow, S. (2021). Typologies of dual career in sport: A cluster analysis of identity and self-efficacy. Journal of Sports Sciences, 39(5), 583–590. https://doi.org/10.1080/02640414.2020.1835238
Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). Lawrence Erlbaum Associates.
Condello, G., Capranica, L., Doupona Topic, M., Varga, K., & Burk, V. (2019). Dual-career through the elite university student-athletes’ lenses. European Journal of Sport Science, 19(5), 1–10.
De Maio, M., Montenegro, S., Papale, O., Serafini, S., Prestanti, I., Izzicupo, P., Abalasei, B.-A., Alonso del Hierro, T., Çalışkan, B., Di Baldassarre, A., Ege, H., Figueiredo, A. J., Ghinassi, B., González-García, H., Onose, I., Onose, R.-M., Perissinotto, M., Molinari, A., Ramírez-Muñoz, A., … Fusco, A. (2025). A scoping review of student athletes’ perspectives on dual career policies, provisions and challenges. Frontiers in Sports and Active Living, 7, 1566208. https://doi.org/10.3389/fspor.2025.1566208
Didymus, F. F., & Fletcher, D. (2017). Organizational stress in high-performance sport. Journal of Sports Sciences, 35(7), 1–10.
Etikan, I., Musa, S. A., & Alkassim, R. S. (2016). Comparison of convenience sampling and purposive sampling. American Journal of Theoretical and Applied Statistics, 5(1), 1–4. https://doi.org/10.11648/j.ajtas.20160501.11
European Commission. (2012). EU guidelines on dual careers of athletes.
Faul, F., Erdfelder, E., Buchner, A., & Lang, A.-G. (2009). Statistical power analyses using G*Power 3.1: Tests for correlation and regression analyses. Behavior Research Methods, 41(4), 1149–1160. https://doi.org/10.3758/BRM.41.4.1149
Feltz, D. L., Short, S. E., & Sullivan, P. J. (2008). Self-efficacy in sport. Human Kinetics.
Guidotti, F., Cortis, C., & Capranica, L. (2015). Dual career of European student-athletes. Kinesiology, 47(1), 5–20.
Guidotti, F., Cortis, C., & Capranica, L. (2015). Dual career of European student-athletes: A systematic review. Kinesiologia Slovenica, 21(3), 5–20.
Gustafsson, H., DeFreese, J. D., & Madigan, D. J. (2017). Athlete burnout: Review and recommendations. Current Opinion in Psychology, 16, 109–113. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2017.05.002
Hanton, S., Neil, R., & Mellalieu, S. D. (2008). Recent developments in competitive anxiety direction and competition stress research. International Review of Sport and Exercise Psychology, 1, 45–57.
Jones, G., Meijen, C., McCarthy, P. J., & Sheffield, D. (2009). A theory of challenge and threat states in athletes. International Review of Sport and Exercise Psychology, 2(2), 161–180.
Koçak, Ç. V. (2020). Athlete self-efficacy scale: Development and psychometric properties. Baltic Journal of Health and Physical Activity, Supplement 1, 41–54. https://doi.org/10.29359/BJHPA.2020.Suppl.1.05
Lazarus, R. S. (2000). How emotions influence performance in competitive sports. The Sport Psychologist, 14, 229–252.
Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, appraisal, and coping. Springer Publishing Company.
Lima, Y., Öz, N. D., Denerel, N., Özkaya, Ö., Senışık, S., & Rice, S. (2022). Validity and reliability of the Turkish version of Athlete Psychological Strain Questionnaire (APSQ). Spor Hekimliği Dergisi, 57(3), 147-154.
Lima, Y., Yilmaz, N. D., Denerel, N., Doğan, E., Treeby, M. S., & Rice, S. (2025). The Turkish adaptation of the athletic perceptions of Performance Scale: shame, guilt, and performance concerns and their associations with mental health problems among Turkish elite-level adult athletes. The Journal of Sports Medicine and Physical Fitness, 65(9), 1260-1267.
Moritz, S. E., Feltz, D. L., Fahrbach, K. R., & Mack, D. E. (2000). The relation of self-efficacy measures to sport performance. Research Quarterly for Exercise and Sport, 71(3), 280–294.
Nicholls, A. R., Levy, A. R., Jones, L., Meir, R., Radcliffe, J. N., & Perry, J. L. (2016). Committed relationships and enhanced threat levels: Perceptions of coach behavior, the coach–athlete relationship, stress appraisals, and coping among athletes. International Journal of Sports Science & Coaching, 11(1), 16–26. https://doi.org/10.1177/1747954115624825
Podsakoff, P. M., MacKenzie, S. B., Lee, J.-Y., & Podsakoff, N. P. (2003). Common method biases in behavioral research: A critical review of the literature and recommended remedies. Journal of Applied Psychology, 88(5), 879–903.
Quinaud, R. T., Capranica, L., Doupona, M., & Guidotti, F. (2022). The holistic development of talented sportspersons through dual-career. Frontiers in Sports and Active Living, 4, 929981. https://doi.org/10.3389/fspor.2022.929981
Sorkkila, M., Ryba, T. V., Selänne, H., & Aunola, K. (2020a). Development of burnout in adolescent athletes. Journal of Sport and Exercise Psychology, 42, 1–12.
Sorkkila, M., Ryba, T. V., Selänne, H., & Aunola, K. (2020b). Development of schoolwork and sport engagement among Finnish dual-career athletes: A dyadic approach. Journal of Applied Sport Psychology, 32(3), 231–248. https://doi.org/10.1080/10413200.2018.1554573
Stambulova, N. B., Engström, C., Franck, A., Linnér, L., & Lindahl, K. (2015). Searching for an optimal balance: A qualitative study of Swedish elite student-athletes' dual career experiences. Psychology of Sport and Exercise, 19, 78–88. https://doi.org/10.1016/j.psychsport.2014.11.002
Stambulova, N., & Wylleman, P. (2019). Psychology of athletes’ dual careers: A state-of-the-art critical review of the European discourse. Psychology of Sport and Exercise, 42, 74–88. https://doi.org/10.1016/j.psychsport.2018.11.013
Tekavc, J., Wylleman, P., & Cecić Erpič, S. (2015). Perceptions of dual career development. International Journal of Sport Psychology, 46, 1–20.
Usenik, J., & Kranjec, E. (2025). Mental health literacy and psychological outcomes in dual-career athletes. Frontiers in Sports and Active Living, 7, 1609042. https://doi.org/10.3389/fspor.2025.1609042
Weinberg, R. S., & Gould, D. (2024). Foundations of sport and exercise psychology. Human kinetics.
Wylleman, P., Reints, A., & De Knop, P. (2013). A developmental and holistic perspective on athletic career development. International Journal of Sport Psychology, 44, 1–19.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Nazlı Deniz Ceridhan, Ferhat Üstün
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
